F-gazy

Fluorowane gazy cieplarniane, potocznie nazywane F-gazami, to substancje chemiczne wywołujące tzw. efekt cieplarniany. Należą do nich wodorofluorowęglowodory (HFC), perflurowęglowodory (PFC), heksafluorek siarki (SF6) i inne gazy zawierające fluor lub mieszaniny zawierające którąkolwiek z tych substancji. Wykorzystywane są w wielu urządzeniach działających na zasadzie wymiany ciepła, takich jak klimatyzatory, pompy ciepła, sprzęt chłodniczy, urządzenia ochrony przeciwpożarowej, czy rozdzielnice elektryczne. Ich wpływ na globalne ocieplenie mierzy się tzw. współczynnikiem globalnego ocieplenia (GWP). Im większa jego wartość, tym groźniejsze sutki dla środowiska w wyniku uwalniania takich czynników do środowiska. Od 2006 roku produkcja i wykorzystanie tych substancji podlega pod przepisy unijne na podstawie Rozporządzenia nr 842/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) z dnia 17 maja 2006 r. w sprawie niektórych fluorowanych gazów cieplarnianych (Dz. Urz. UE z dn. 14.6.2006 nr L 161, str. 1).

Od 1 stycznia 2015 roku firmy  we wszystkich krajach członkowskich, które podlegają pod przepisy o F-gazach, powinny stosować przepisy Rozporządzenia nr 517/2014 Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) z dnia 16 kwietnia 2014 r. w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych i uchylenia rozporządzenia (WE) nr 842/2006 (Dz. Urz. UE z dn. 20.5.2014 nr L 150, str. 195). Dokument ten wprowadza szereg nowych obowiązków i zakazów dla producentów, importerów takich substancji a także właścicieli takich urządzeń oraz obsługujących je firm.

Poszerzenie zakresu

W porównaniu do starych przepisów obecne będą dotyczyć już wszystkich F-gazów bez limitu GWP. Do tej pory wyłączone były substancje z współczynnikiem poniżej 150 GWP. W zakresie nowego Rozporządzenia znalazły się także tzw. nienasycone HFCs – tzw. HFOs i nienasycone HCFCs – tzw. HCFOs, jednak w ich przypadku dochodzi jedynie obowiązek raportowania.

Kontyngenty

Od 1 stycznia 2015 r. Komisja Europejska przydziela kontyngenty na wprowadzenie do obrotu substancji HFC (dotyczy to tylko tej jednej substancji, nie wszystkich F-gazów). Producenci i importerzy, którzy nie zgłosili wprowadzenia do obrotu HFC mogą zadeklarować swój zamiar wprowadzenia HFC do obrotu. Kontyngenty są przydzielane wyłącznie producentom lub importerom, którzy mają siedzibę na terytorium Unii lub którzy wyznaczyli wyłącznego przedstawiciela mającego siedzibę na terytorium Unii. Kontyngenty począwszy od 2015 r. będą się systematycznie zmniejszać aż do roku 2030, w którym firmy będą mogły wprowadzać tylko 21% swojej średniej produkcji w latach 2009-2012 r. Sama wielkość substancji jest mierzona w tzw. ekwiwalencie C02, czyli iloczynowi współczynnika GWP i masy substancji. Od 2017 r. producenci urządzeń z HFC muszą informować w Deklaracji Zgodności, że HFC w chłodziarce, klimatyzatorze, pompie ciepła objęty jest systemem kontyngentów.

Rejestr i sprawozdawczość

Obowiązkowi rejestracji do dnia 31 marca 2015 r. i corocznej sprawozdawczości podlegają m. in. producent, importer i eksporter, który w poprzednim roku kalendarzowym wyprodukował, przywiózł lub wywiózł co najmniej jedną tonę metryczną lub 100 ton ekwiwalentu CO2 fluorowanych gazów cieplarnianych lub producent urządzeń który wprowadził 500 ton ekwiwalentu CO2.

Obowiązku operatorów sprzętu z F-gazami

Operatorzy urządzeń to osoby fizyczne lub prawne sprawujące nad nimi kontrolę. W przypadku urządzeń, które zawierają fluorowane gazy cieplarniane w ilości 5 ton ekwiwalentu CO2 lub większej i niezawarte w piankach, zapewniają oni, aby urządzenia były poddawane kontrolom szczelności. W zależności od ilości czynnika w urządzeniu, powinny być one wyposażane także w system wykrywania wycieków. Kontrole przeprowadzać należy w określonej częstotliwości oraz prowadzić i przechowywać przez 5 lat ich dokumentację. Kontrole dotyczą następujących urządzeń:

a) stacjonarne urządzenia chłodnicze;

b) stacjonarne urządzenia klimatyzacyjne;

c) stacjonarne pompy ciepła;

d) stacjonarne urządzenia ochrony przeciwpożarowej;

e) agregaty chłodnicze samochodów ciężarowych chłodni i przyczep chłodni;

f) rozdzielnice elektryczne;

g) organiczne obiegi Rankine’a;

h) z pewnymi wyjątkami także rozdzielnice elektryczne.

Hermetycznie zamknięte urządzenia, zawierające fluorowane gazy cieplarniane w ilościach mniejszych niż 10 ton ekwiwalentu CO 2 , nie podlegają kontrolom szczelności pod warunkiem że są oznakowane jako hermetycznie zamknięte.

Certyfikaty dla instalatorów i kontrolerów

Osoby oraz firmy zajmujące się instalowaniem, serwisowaniem, konserwacją, naprawą lub likwidacją urządzeń wymienionych, a także przeprowadzające kontrole szczelności lub odzysk F-gazów powinny posiadać odpowiedni certyfikat.

Zakaz produkcji i stosowania F-gazów

Przepisy wprowadzają zakazy stosowania gazów HFC w niektórych urządzeniach. I tak od 2020 w przenośnych pokojowych klimatyzatorach nie można używać HFC z GWP 150 i więcej. Od 2022 roku ten sam wymóg będzie dotyczył hermetycznie zamkniętych chłodziarek i zamrażarek komercyjnych. Pewne ograniczenia w wykorzystaniu tej substancji dotyczą także po 2020 roku stacjonarnych urządzeń chłodniczych oraz scentralizowanych układów chłodzenia. Od 2015 r. HFC nie można używać w chłodziarkach i zamrażarkach  domowych, ale w praktyce gaz ten nie jest już od lat w nich wykorzystywany.

Etykietowanie oraz informacje dotyczące produktów i urządzeń

Produkty i urządzenia, które zawierają fluorowane gazy cieplarniane lub których działanie jest uzależnione od tych gazów, nie mogą być wprowadzane do obrotu, o ile nie zostały opatrzone etykietą. Od 2017 r. ma się na niej pojawić także informacja i ilości zawartego F-gazu. Etykieta musi być czytelna i nieusuwalna. Informacje o substancji muszą być zawarte w instrukcji obsługi, a w przypadku GWP min. 150 także w reklamach sprzętu.

Kary

Zgodnie z rozporządzeniem państwa członkowskie ustanawiają przepisy w sprawie sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszeń oraz podejmują wszelkie środki konieczne do zapewnienia ich wprowadzania w życie. Sankcje takie muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. W Polsce trwają obecnie zaawansowane prace nad projektem ustawy o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych, która transponuje do naszego prawa Rozporządzenie 842/2006. Dokument ten przewiduje także stosowny zestaw kar za naruszanie przepisów o F-gazach. Najprawdopodobniej nowa ustawa wejdzie w życie w połowie roku 2015. Projektowana ustawa nakłada na operatora urządzeń lub systemów ochrony przeciwpożarowej zawierających co najmniej 3 kg substancji kontrolowanych lub fluorowanych gazów cieplarnianych obowiązek prowadzenia wykazu Kart Urządzeń lub Kart Systemów Ochrony Przeciwpożarowej. Karty będą stanowiły element Centralnego Rejestru Operatorów Urządzeń i Systemów Ochrony Przeciwpożarowej i sporządzane będą w terminie 10 dni od dnia dostarczenia urządzenia lub systemu na miejsce jego funkcjonowania. Wpis do karty dokonywać będą mogły tylko osoby posiadające certyfikat.

Kwestiami F-gazów zajmuje się Instytut Chemii Przemysłowej im. prof. I. Mościckiego w Warszawie.